Үнэр, амт, гаатай тамхи Монголын зах зээлээс үнэхээр алга болох уу?

Энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл нь электрон тамхи зэрэг шинэ төрлийн тамхин бүтээгдэхүүнийг зохицуулалтын тогтолцоонд хамруулах, амт, үнэр оруулсан болон гаатай тамхины борлуулалтыг хориглох зэрэг ерөнхий зохицуулалтыг ихээхэн чангатгах агуулгатай. Ялангуяа амт, үнэр оруулсан болон гаатай тамхины борлуулалтыг хориглох асуудлаар маргаан үргэлжилсээр байна.

Хэрэглэгчдийн шилжилт болон хууль бус тамхи нэмэгдэх боломжийг ч тооцох ёстой

Одоогоор Монгол Улсад олон төрлийн амт, үнэр оруулсан болон гаатай тамхи аль хэдийн худалдаалагдаж байна. Ийнхүү худалдаалагдаж буй бүтээгдэхүүнүүдийг хориглон хэрэглэгчийн сонголтыг хязгаарласан ч хориг хэрэгжсэн даруйд тэдгээр хэрэглэгчид тамхинаас шууд гарна гэж хүлээх нь бодит байдалд нийцэхгүй. Зарим нь амт, үнэр оруулагч болон гаа агуулаагүй ердийн тамхи руу буцаж шилжих бөгөөд үүнээс ч том асуудал нь гарал үүсэл нь тодорхойгүй хууль бус тамхийг сонгож болзошгүй явдал юм. Өөрөөр хэлбэл, амт, үнэр оруулсан болон гаатай тамхийг хориглох нь эсрэгээрээ хууль бус тамхины борлуулалтыг нэмэгдүүлэх зөрчилтэй үр дүнд хүргэж болзошгүй.

Бодит жишээ болгон Францыг авч үзвэл, 2020 оны 5 дугаар сард гаатай тамхины хориг хэрэгжүүлснээс хойш хууль бус тамхи нэмэгдсэн нь ажиглагджээ. Францын гаалийн байгууллагын мэдээллээр 2020 онд 284.54 тонн байсан хууль бус тамхины илрүүлэлт 2025 онд 547.94 тонн болж, ойролцоогоор 92.5%-иас илүү хэмжээгээр огцом нэмэгдсэн байна. Түүнчлэн Монгол Улсад нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл батлагдвал амт, үнэр оруулагч болон гаатай тамхийг нэгэн зэрэг худалдаалахыг хориглоно. Мөн хөрш зэргэлдээ орнуудын дунд хууль бус тамхины эзлэх хувь өндөр улс орнууд байдаг тул Монгол дахь хууль бус тамхины өсөлт үүнээс ч өндөр гарах эрсдэлтэй гэсэн болгоомжлол байна.

Хориглох нь хамгийн амархан өгүүлбэр, харин хэрэгжүүлэх нь хамгийн хэцүү бодит байдал

Ийнхүү хууль бус тамхины эрсдэл байгаа нөхцөлд үр дүнтэй хяналт шалгалт, хэрэгжилт зайлшгүй шаардлагатай. Гэвч хуульд амт, үнэр оруулсан болон гаатай тамхийг хориглоно гэж тодорхой заасан ч хориглох нэмэлт бодисын нарийвчилсан жагсаалт, зөвшөөрөгдөх стандарт, шинжилгээний аргачлал болон зөвшөөрөл олгох үе шат зэрэг нарийвчилсан шалгуур байхгүй бол хяналт шалгалт, хэрэгжилтийг хэвийн явуулахад хүндрэл үүсэж болно. Тиймээс хамгийн түрүүнд тодорхой шалгуур үзүүлэлтүүдийг боловсруулах шаардлагатай бөгөөд тэдгээр шалгуурт үндэслэн мэргэжлийн тоног төхөөрөмж болон хүний нөөцийг нэмэгдүүлж, бүтээгдэхүүний найрлагыг таньж тогтоох чадавхыг бэхжүүлэх зэрэг бодитой шинжилгээ, шалгалтын тогтолцоог бүрдүүлэх ёстой.

Үр дүнтэй зохицуулалт гэдэг зөвхөн “хориглоно” гэсэн ганц өгүүлбэрээр бүрддэггүй. Хэрэв системтэй бэлтгэлийг урьдчилан хангахгүй бол зохицуулалтын бодит үр нөлөө буурч, зах зээл болон хэрэглэгчдэд төөрөгдөл, эмх замбараагүй байдлыг улам нэмэгдүүлэх буруу алхам болж болзошгүй.